Period kneževine i kraljevine Srbije

Tokom perioda 19. veka nastavljena je izgradnja srpske države i izvedene velike reforme na polju izgradnje vojske, policije, sudstva, ostalih državnih organa, školstva i teritorijalne organizacije. Pomenuti proces nastavio se i u kasnijem periodu, sa većim prekidom u Prvom svetskom ratu.

 

Teritorijalna organizacija i popisi stanovništva do Balkanskih ratova

Još od Karađorđevog doba, po odlukama skupštine iz 1811. godine, starešine postojećih nahija i novih administrativnih jedinica – knežina bile su vojvode. Pod knezom Milošem i njegovim naslednicima dolazi do korenitih promena u teritorijalnoj podeli. Po odlukama skupštine iz 1815. godine na čelo nahija i knežina postavljani su knezovi. Tako je za kneza Užičke nahije postavljen Jovan Mićić, a za kneza knežine Crna Gora Jovan Mitrović Demir.

Doba Miloša Obrenovića

Na skupštini iz 1815. godine knez Miloš je naredio svim knezovima da donesu spiskove muških stanovnika koji su oženjeni i koji plaćaju porez. To je bilo prvo grubo prebrojavanje stanovništva tog tipa. Usledili su popisi iz 1818, 1819, 1820, 1822, 1824. i dalje na svake dve godine, ali su ti popisi bili vezani samo za određena pitanja.

Prema popisu iz 1818. godine knežina Crna Gora imala je ukupno 65 sela. Posmatrano sa stanovišta današnje teritorije opštine Kosjerić, to bi bilo 24 sela sa 604 domaćinstava.

Širenjem granica kneževine Srbije 1833. godine, dodavanjem novih nahija, uvodi se nova administrativna organizacija. Uvedena su serdarstva, nahije su postale okružja, a knežine su postale kapetanije. Okružje Užičko-starovlaško imalo je četiri kapetanije, među kojima se nalazila i Crna Gora sa 67 sela, pošto su joj vraćena neka sela iz užičkog i požeškog kraja.

Od sledeće, 1834. godine, počinje vršenje pravih popisa stanovnika. Do tada su prikupljani samo osnovni podaci koji su bili neophodni vlastima, uglavnom vezani za plaćanje obaveza. Po popisu iz te godine, na području kapetanije Crne Gore koje odgovara današnjem kosjerskom prostoru bilo je 24 sela smeštenih u pet opština: Seča Reka, Subjel, Radanovci, Skakavci i Kosjerić. Bilo je 761 domaćinstvo sa brojem stanovnika od 9.431. Tom prilikom nije popisano romsko stanovništvo (tada nazivano Ciganima).

Nova administrativno-teritorijalna podela usledila je 1835. godine kada se umesto serdarstava uvode četiri vojne oblasti i umesto kapetanija uvode srezovi. Pored njih, gube se i knežine i nahije. Po prvi put se javlja naziv Srez crnogorski. Prvobitno sedište bilo je u Kalenićima. U njegovom sastavu bilo je 64 sela.

Godine 1839. dolazi do formiranja opština u srezovima. Srezu crnogorskom tada je pripadalo 28 opština sa područja Kosjerića, Užica i Požege. Sva današnja kosjerska sela, izuzev Mušića, koje je pripadalo opštini Tometino Polje, nalazila su se u okviru kosjerskih opština. To su tada bile opštine: Kosjerić, Seča Reka, Pološnica, Radanovci, Drenovci, Mionica, Tubići, Galovići i Godljevo.

Do kraja 19. veka bilo je izvršeno još desetak popisa, neki su imali više, neki manje podataka, u zavisnosti od potreba države. Nešto pouzdaniji popis izvršen je 1846. godine. Tada su prvi put popisani i Cigani.

Doba Mihaila Obrenovića

U doba kneza Mihaila dolazi do novih podela i reorganizacija područja u Srbiji. Tako se 1860. godine u Okružju užičkom obrazuju dva nova sreza – Užički i Požeški. Dolazi i do smanjenja Sreza crnogorskog, čije je sedište tada postala Ražana.

Sledeće, 1861. godine, dolazi do ukidanja Sreza užičkog, a njegova sela su pripojena Srezu crnogorskom i Srezu požeškom. Sedište Sreza crnogorskog izmešteno je u Kosjerić, ali su kancelarije i dalje ostale u Užicu.

Popisima iz 1859 i 1862. godine popisana su sela koja pripadaju srezovima. Srez crnogorski imao je 38 sela, 2.190 kuća i 2.668 poreskih glava.

U popisu iz 1863. godine prvi put je popisana pokretna i nepokretna imovina.

Prema popisu iz 1866. godine Srez je imao 1.600 domaćinstava sa 10.916 stanovnika. Tada se može uočiti veća raslojenost porodica usled razvoja zemljoradnje i povećanja gradskog stanovništva.

U doba vladavine kneza Miloša i Mihaila radilo se na rešavanju muslimanskog pitanja u Srbiji. Po prethodnim dogovorima sa Portom, muslimansko stanovništvo iseljeno je iz Požege 1830. godine, a iz Užica 1862. godine. Tvrđave Užice i Soko su porušene, tako da su pored muslimanskog stanovništva, i turske vojne posade napustile Srbiju.

Doba Milana i Aleksandra Obrenovića

U periodu uprave Namesništva, koje je vladalo u ime maloletnog Milana Obrenovića, sedište Sreza crnogorskog konačno je premešteno u Kosjerić, kada je i napravljena zgrada Sreskog načelstva.

Prema popisu iz 1876. godine Srez crnogorski imao je 126 sela i 3.041 poreska obveznika. U njegovom sastavu tada su se još uvek nalazila sela iz okoline Užica, poput: Ribaševine, Trnave, Gubinog Dola, Krčagova, Tatinaca, Dubokog i dr.

Prema popisu iz 1881. godine Srez je imao jedanaest opština, od čega sedam sa područja današnje opštine Kosjerić, a četiri sa područja današnje opštine Užice. To su bile: Kosjerić, Subjel, Skakavci, Radanovci, Seča Reka, Godečevo, Makovište, Sevojno, Buar, Karan i Ribaševina.

Poslednjom političko-teritorijalnom organizacijom u Užičkom okrugu, 1890. godine, Srez crnogorski dobio je približne granice koje danas pokriva opština Kosjerić.

U periodu uprave Namesništva, koje je vladalo u ime maloletnog kralja Aleksandra Obrenovića, Kosjerić je proglašen za varošicu. Ukaz o proglašenju donet je 22. februara 1892. godine i glasi:

„…U ime njegovog veličanstva Aleksandra I Obrenovića, po milosti božijoj i volji narodnoj kralja Srbije, mi kraljevi namesnici na predlog našeg ministra unutrašnjih dela, a na osnovu člana 6. Zakona o mestima u Srbiji, rešili smo i rešavamo, da se selo Kosjerić u Srezu crnogorskom, okrugu Užičkom, proglasi za varošicu po izjavljenoj želji njegovih stanovnika. Naš ministar unutrašnjih dela neka izvrši ovaj ukaz“.

U Beogradu, 22. februara 1892. godine
Namesnici:
Ristić, Protić, Belimarković

Prema popisu iz 1900. godine Srez crnogorski imao je 15. 479 stanovnika. Varošica Kosjerić imala je 58 domaćinstava sa svega 239 stanovnika. Srez je imao sedam opština: Kosjerić, Makovište, Godečevo, Ražanu, Radanovce, Seču Reku i Subjel. Zahvatao je površinu od 338 km².

 

Srpsko-turski ratovi 1876. i 1877. godine

Ovi ratovi vođeni su na dva fronta – na jugoistočnom delu oko Niša, Pirota, Prokuplja, Leskovca i Vranja; i na jugozapadnom delu današnje Srbije oko prostora raške oblasti, ili (Stare Srbije). Borbe na jugozapadnom frontu nazivaju se i „Javorski rat“, ali se generalno, o njima manje pisalo nego o borbama na jugoistočnom prostoru. To ne znači da je njihov značaj ništa manji.

Organizacija vojske

Srpska vojska u ovom periodu još uvek je imala čisto milicijski karakter, drugim rečima, bila je narodna vojska, izdeljena u tri klase.

U ratu 1876. godine iz šest srezova užičkog kraja bilo je mobilisano 14.296 ratnika. Od tog broja vratilo se 12.403 zdravih, 1.105 ranjenih, poginulo je 496, a nestalo ih je 105. Najvećim delom bili su raspoređeni u Prvu i Drugu užičku brigadu na Javorskom frontu, dok su borci 3. klase narodne vojske bili na položajima Drinskog fronta (od Bajine Bašte do Višegrada).

Sa prostora kosjerskog kraja, po nekim procenama, bilo je oko 2.000 ratnika. Bila su i dva bataljona koja su u nazivu nosila obeležje ovog kraja – „Crnogorski bataljon“ i „Kombinovani crnogorski bataljon“. Od oficira koji su bili iz istog kraja i komandovali ratnim jedinicama navode se:

U Užičkoj brigadi 2. klase, Crnogorskom bataljonu, jedan od zapovednika bio je Jovan Ristić (Rstić) iz sela Kosjerić. Četovođa 3. čete bio je Manojlo Marić iz Subjela. Četovođa 4. čete Mihailo Ilijić iz Seče Reke. Ađutant u bataljonu bio je Mita Obradović iz Subjela.

U Užičkom puku 2. klase ađutant 5. diviziona bio je Radisav Petrović iz Kosjerića. Četovođa 2. čete bio je Risto Gavrilović iz Skakavaca, a četovođa 3. čete Simo Jovanović iz Makovišta.

U 2. Rudničkoj brigadi, Moravskom bataljonu, potporučnik bio je Milosav Jekić iz Ševrljuga. U Rasinskom bataljonu potporučnik bio je Petar Davidović iz Godečeva.

U Ražani nalazila se jedna intendantska stanica za snadbevanje vojske na frontu hranom i drugim materijalom. Načelnik stanice bio je sveštenik Miloš Popović, a pomoćnici trgovac Radisav Maksimović i sveštenik Simo Đurić.

Borbe

Prelomna bitka odigrala se na Kalipolju 24. juna 1876. godine. U bici su učestovale jedinice Prve užičke brigade. Završila se porazom srpske vojske, uprkos požrtvovanoj borbi. Nakon toga, došlo je do pregrupisanja srpske vojske, na ovaj front iz Kremana prebačena je Druga užička brigada. Posle teških borbi na Dolovima i Boletinu, srpske jedinice bile su prinuđene na odstupanje sa Javora.

Nakon smene zapovednika Javorskog fronta, generala Františeka Zaha, radi odlaska na lečenje, i dovođenja pukovnika Ilije Čolaka Antića na njegovo mesto, srpska vojska ostvarila je pobedu u bici na Čemernici. Međutim, ova uspela akcija užičkih brigada nije imala podršku ostalih jedinica, pa je Javor i dalje ostao pod kontrolom Turaka.

Za vreme ovih borbi na Drinskom frontu, prema Bajinoj Bašti, bilo je relativno mirno. U sklopu jedinica 3. poziva narodne vojske nalazile su se 2.  i 3. četa 2. klase Crnogorskog bataljona.

Završetak ratova

Na intervenciju velikih sila, počeli su pregovori turske i srpske strane na osnovama uspostavljanja predratnog stanja, pa je 21. oktobra 1876. godine zaključeno primirje na Javoru. Ratni sukob nastavio se sledeće godine uz uključenje Rusije, što će kasnije dovesti do uspeha u ratu i pregovora u San Stefanu, čije će odluke kasnije biti revidirane u Berlinu. Tom prilikom Srbija zvanično je dobila nezavisnost i manje teritorijalno proširenje u jugoistočnom delu.

Od oficira sa kosjerskog područja, koji su se istakli u ovom ratu, i bili predviđeni za unapređenja treba pomenuti Ivka Radovića iz Godljeva, koji je tokom ovih srpsko-turskih ratova stekao čin potporučnika, kasnije i čin kapetana 2. klase; i Milisava Jakšića iz Tubića, koji je tokom istih ratova stekao čin potporučnika i bio odlikovan Takovskim krstom 5. stepena i Spomenicom.

 

Kralj Milan Obrenović u poseti kosjerskom kraju

Nakon relativno uspešnog rata protiv Osmanskog carstva i proglašenja za kralja, Milan Obrenović preduzeo je putovanje po državi. Na putu iz Valjevskog u Užički okrug organizovan mu je doček u Ražani i Brajkovićima. Vladajuća stranka tada je bila dvoru naklonjena Srpska napredna stranka, a njihova glavna opozicija i protivnici Narodna radikalna stranka. Na udaru su u to vreme bili neki učitelji iz ovog kraja koje je vladajući režim smatrao za protivnike. Da bi dokazao posvećenost i lojalnost režimu, na njih se naročito okomio tadašnji okružni načelnik Milan Bralović, rodom sa Zlatibora.

Kralja su u Ražani dočekali ugledni ljudi iz tog kraja. Prijem i doček bili su svečani, ali usled previše sirotinje i oporog tona u znaku narodnih nevolja, nadvladani su svečani činovnici, kao i kraljeva svita. Kralj se spustio na nivo običnog naroda i počeo da im prebacuje i da ih kritikuje zbog izbora poslanika iz redova učitelja i sveštenika. To je izazvalo otpor u narodu. Ovaj susret u Ražani nije bio po ukusu vladara, sve je ispalo kao otvorena sramota okružnog načelnika i njemu potčinjenih organa.

Drugi narodni skup bio je u Brajkovićima. Za vreme pozdravnog govora upućen je prigovor zvaničnoj politici, pa je kraljevo strpljenje došlo kraju. Prekinuo je govor i počeo obasipanje prekorima zbog biranja radikala u Skupštinu i pri tome se okomio na narodnog poslanika iz ovog kraja, protu Novaka Miloševića. Kraljeva dalja poseta užičkom kraju bila je prekinuta i odložena.

Posledice

Rastanak sa vladarem je od nezadovoljstva prešao u sukob sa sreskim i okružnim načelnikom. Sreten Lekić, načelnik Sreza crnogorskog, okomio se na učitelje Jovana Tucovića i Vasilija Ljubičića. Bili su optuženi za podrivanje naroda protiv vladara za nezgodna pitanja i za nagovaranje seljaka da na doček dođu u što bednijoj i dronjavijoj odeći kako bi taj skup pretvorili u političku demonstraciju. Prikupljeni su lažni dokazi, za optužnice policija se postarala preko doušnika. Navodni „dokazi“ dostavljeni su na dalji postupak Okružnom načelstvu, odakle su prosleđeni ministru prosvete Stojanu Novakoviću.

U svojim žalbama učitelj Ljubičić naveo je da je načelnik Lečić kod sebe držao lažne svedoke, Jovana Lazića, koji je dve godine izbegavao vojnu obavezu, i Mlađena Tokanovića iz Dubnice, koji je pod prismotrom četiri meseca zbog krađe. Naveo je nekoliko uglednih svedoka: prota Novak Milošević, narodni poslanik, Jevto Milošević, predsednik sečorečkog suda, Sreten Tomić, sveštenik, Mihajilo Radović, učitelj i dr. Žalba je otišla ministru, koji je vratio Okružnom načelstvu na proveru i tako se zatajila.

Ministar prosvete Jovana Tucovića uputio je za privremenog učitelja u Bačevce na Drini, a Vasilija Ljubičića premestio je u siromašno selo Dobroselicu za učitelja. Takvih premeštaja iz političkih razloga bilo je dosta više, i u okolnim mestima.

 

Srpsko-bugarski rat 1885. godine

Rat je izbio odlukom kralja Milana da se napadne Bugarska zbog nacionalnog ujedinjenja (kneževina Bugarska i Istočna Rumelija) zbog remećenja odnosa ravnoteže na Balkanu i ugrožavanja celovitosti i nacionalnih interesa Srbije. Vladar je imao loše odnose sa Bugarskom zato što je ona pružila utočište vođama i pristalicama radikala nakon gušenja Timočke bune 1883. godine. Srpski narod bio je protiv ovog rata i zbog toga odziv za mobilizaciju vršen je nerado. U to vreme srpska vojska nije bila spremna ni po obučenosti, ni po naorunjanju i opremi da uspešno završi ovaj rat.

Milicijski karakter srpske vojske počinje da se menja tek 1883. godine, kada je Srbija uvela stajaću vojsku. Uvedena je opšta vojna obaveza za sve građane od 20 do 50 godina. Građani od 20 do 30 godina činili su 1. poziv (aktivna vojska), od 30 do 37 godina 2. poziv, i od 37 do 50 godina 3. poziv. Služba u stalnom kadru trajala je dve godine. Dalja reorganizacija vojske prekinuta je izbijanjem srpsko-bugarskog rata.

Prelomni događaji i kraj rata

Ključna bitka odigrala se na Slivnici 17-19. novembra 1885. godine. Bolje naoružana i uz to bolje motivisana bugarska vojska, odnela je pobedu. Ubrzo nakon te bitke, Bugarska je prebacila rat na teritoriju Srbije, što je dovelo do pada Pirota i povlačenja srpske vojske sve do Niša.

Mir je zaključen na intervenciju Austro-ugarske i Rusije u Bukureštu na osnovima uspostavljanja stanja pre izbijanja sukoba.

U ratu je učestvovalo između 1.000 i 1.200 ratnika sa prostora Sreza crnogorskog. Uglavnom su bili smešteni u 4. puku „Stevan Nemanja“ u sastavu Drinske divizije. Kako ukupan broj poginulih vojnika srpske vojske nije prelazio 750, a ranjenih 4.600, smatra se da su žrtve u kosjerskom kraju bile izrazito niske. Ranjen je 61 ratnik sa našeg prostora.

 

Razvoj institucija na prostoru Sreza crnogorskog

Prvu zgradu u Kosjeriću podigao je 1854. godine trgovac Antonije Radojević, potomak Antonija Kosijera. Poznata je kao Han za prihvatanje putnika i trgovaca koji su iz Užica ili Bosne išli prema Šumadiji i Beogradu i obratno. Prvobitno je bila sagrađena od drveta, a kasnije je preuređena.

Zgrada Sreskog načelstva Sreza crnogorskog podignuta je 1873. godine. Na raspisanoj licitaciji posao gradnje dobio je preduzimač Luka Miletić. Materijal i građa obezbedila se putem kuluka. Po završetku gradnje u nju su preseljene kancelarije sreza.

Prva pošta na području sreza otvorena je u Ražani 1852. godine. Prihvatala je poštanske pošiljke koje su fijakerom stizale iz Užica i predavala ih valjevskim poštarima, koji su je tu preuzimali i obratno. Prvi upravitelj ove pošte bio je Panta Jovanović.

Todor Janković bio je prvi lekar koji je došao u Kosjerić 1899. godine. Zadržao se do 1904. godine. Zamenio ga je Dragoljub Milošević do 1911. godine, a njega Josip Fišel do 1914. godine.

Škole

Prva osnovna škola na području sreza otvorena je u selu Subjel 1845. godine. Njen prvi upravitelj bio je bogoslov i po potrebi učitelj Milovan Obradović, koji je smenjen zbog loših kvalifikacija i na njegovo mesto došao je učitelj Stefan Mikavica.

Sledeća škola koja je otvorena bila je škola u Sečoj Reci 1852. godine. Njen prvi učitelj bio je Jeremija Stojanić. Imala je prekid u radu 1875/76. godine.

U Kosjeriću škola počinje da radi 1869. godine. Prvi učitelj bio je Novak Lekić.

U Radanovcima škola je osnovana 1869. godine u privatnoj kući. Tek 1901. podignuta je školska zgrada koja je počela da se koristi od sledeće godine. Imala je prekid od 1878. do 1899. godine. Prvi učitelj bio je Strahinja Stevanović.

U Skakavcima škola je počela sa radom 1880. godine u privatnoj kući. Njen prvi učitelj bio je Ilija Milošević.

Na osnovu statističkog popisa iz 1866. godine, gde je naveden broj pismenih 225 od ukupnog broja stanovnika 10.916, može se konstatovati da su rezultati bili zadovoljavajući, pošto su tada na prostoru sreza jedino radile škole u Subjelu i Sečoj Reci.

Škola u Ražani otvorena je 1906. godine. Prvi učitelj bio je Pavle Gajić.

U Godljevu škola je počela sa radom 1910. godine. Prvi učitelj bio je Mihailo Todorović.

Škola u Makovištu otvorena je 1914. godine. Njen prvi učitelj bio je Dragomir Hadžić.

 

Stanovništvo i privreda u 19. veku

Tokom 19. veka stanovništvo užičke Crne Gore bilo je uglavnom stočarsko, što je nastavljanje tradicije prethodnog perioda. Bavljenje zemljoradnjom, u prvom redu voćarstvom, počelo je nešto kasnije, tek u poslednjim decenijama 19. veka, sa povećanjem broja stanovnika, prirodnim priraštajem i doseljavanjem. Bogatstvo u šumama pružalo je dosta uslova za lov na divljač, a kvalitetni pašnjaci za razvoj stočarstva. Prirodna bogatstva u kamenu, vodi i rudama stanovništvo nije iskorišćavalo.

Po pitanju svojine nad nepokretnom imovinom, privatna svojina bila je svojina pojedinaca u selu i na planini. Sastojala se od velike okućnice, livada, oranja, zabrana i delova planine. Sve ostalo bilo je opšta svojina. Pre početka obrade zemlje i gajenja voća nije postojala potreba i težnja da se širi okućnica i krči šuma. Kada je priraštaj stanovnika povećao sela, oblici svojine nisu se dugo menjali.

Novodoseljene porodice retko su ulazile u naselja starih, već su podizala nova naselja na periferiji. Porodice od jačeg ugleda zauzimale su povoljnija mesta. Seoska svojina obično su bile gole strane po ridovima i strme strane pojedinih potoka, takođe postojale su zajednice koje su imali svi delovi sela, obično u brdima iznad kuća, gde se zemlja nije delila i služila je za pošumljavanje ili ispašu. Zajednička svojina pojedinih porodica bila je i u mlinovima, valjaricama, kamenim i strmenim ispustima koji se ne mogu obrađivati niti upotrebiti za gajenje kultura. Najčešće je na takvoj zemlji napasana stoka.

Šume i pašnjaci

U tursko doba i nakon oslobođenja nije polagano posebno pravo na šume. Zakosi, ispaše i žirovnica bili su svojina sela. Sa povećanjem broja stanovnika počelo je veće krčenje šuma i njihov obim se znatno smanjivao pa je pretila opasnost da će se brzo iseći i da će nastati goleti. Šume su sečene neplanski, često i bez potrebe. Da bi se tome stalo na put, knez Miloš je 1837. godine postavljao šumare za pojedina područja. Prvi šumar na ovom području bio je Jovan Gavrilović iz Cikota. U 1857. godini doneta je šumska uredba o pravilima sečenja šume. Šumari su bili dužni da se staraju o njenom sprovođenju.

U periodu pre ustanaka, velike pašnjake i suvati držali su uglavnom Turci ili domaći muslimani. Ponekad su imali Srbe za ortake ili čuvare stada. Bili su uticajni u trgovini stokom, koja se izvozila za Bosnu i Dalmaciju. Jedan od poznatijih veleposednika u doba kneza Miloša bio je Deli-aga Serčesma, rodom iz Srebrenice, vlasnik skoro celih Divčibara. Suvati po Povlenu i Mravinjcima držali su tri muslimanske porodice iz Užica: Kneževići, Šehovići i Vitezovići. Da bi suvati bile obezbeđene, te porodice imale su nekoliko seoskih porodica saradnika u radu sa stokom. Đukići iz Gornje Dobrinje bili su saradnici Deli-age Serčesme, Kandići iz Mušića bili su saradnici Delijića u Ljuticama, Grahovići iz Taora bili su saradnici Šehovića na Povlenu, Đipori iz Radanovaca saradnici Vitezovića u Mravinjcima. U radu sa muslimanima srpske porodice sticale su dragoceno trgovačko iskustvo.

Stočarstvo

Sve do druge polovine 19. veka stanovništvo se najviše bavilo stočarstvom. Po popisu iz 1821. godine na oko 750 domaćinstava ukupan broj grla stoke na prostoru kosjerskog kraja bio je 18.694.  U proseku na jedno domaćinstvo dolazilo je oko 25 grla stoke, uglavnom ovaca.

Gajenje sitne stoke bilo je najzastupljenije, što je omogućavalo laku pokretljivost stanovništva. Većina domaćinstava obezbeđivala je svoje potrebe u mesu i mlečnim proizvodima, a imala je i viškove za tržište. Svaka kuća davala je svojim zadrugarima da gaje ovce. Ovce su leti i u jesen bile po brdima i planinama, zimi kod kuće ili u blizini, a s proleća su spuštane u dolinu Kolubare i Tamnave. Kad nastupe topliji dani, vraćaju se kućama na stara brda i planine kad se raskose. Zakosi na planinama i po livadama su košeni i odlagani za zimsku ishranu. Na jesen stočar je starešini doterao slabiju stoku, koja se posle terala na prodaju u Valjevo, Užice ili Čačak. Oko Aranđelovdana, odvaja se još manji deo stoke, koja nije za dalje držanje, spušta se kući i kolje se za pastrmu. Suvo meso se prodavalo i kupovala hrana za zimu.

Pored ovaca, gajile su se i koze, svinje, goveda i nešto malo konja. Koze su držali odvojeno i oko kuće, nikad u velikom broju. Nisu ih držali niti muzli zajedno sa ovcama. Na jesen su određen broj prodavali na vašarima, ili klali za pastrmu. Svinja je bilo malo, čisto za podmirivanje domaćih potreba. Goveda su takođe, slabo gajena. U tom periodu najimućnija kuća imala je po jednu ili dve polimske krave, sa dva ili tri sitnija teleta. Posle 1820. godine knez Miloš naredio je kapetanu požeškom, Pavlu Štuli, da stoku na Divčibarama da maljenskim i dobrinjskim selima. Stara rasa stoke posebno se gubila, istiskivala je simetalska rasa, prilagođena našim prilikama. Gajenjem krupnije stoke za teglenje napredovala je zemljoradnja i razvija se rabadžijanje. Konje su isključivo imale samo imućnije kuće.

Po popisima iz 1895. i 1900. godine primećuje se povećanje broja stoke, izuzev koza gde je došlo do smanjenja.

Zemljoradnja

Zemljoradnja u prvoj polovini 19. veka bila je na vrlo niskom nivou. Na osnovu popisa spahijskog desetka iz 1834. godine može se izračunati ukupna proizvodnja žitarica u kosjerskom kraju. Proizvodilo se oko 130.000 kilograma pšenice i oko 12.340 vreća kukuruza. Prihodi ostalih useva, u prvom redu ječma i ovsa, bili su znatno manji. U drugoj polovini 19. veka zemljoradnja se počela razvijati znatno brže, a već krajem istog veka, 1889. godine, seljaci ovog kraja učestvovali su sa svojim proizvodima na Svetskoj poljoprivrednoj izložbi u Parizu. Izlagali su pšenicu (ozima i jara), kukuruz, ovas, heljdu, proju, pasulj, suve šljive i dr.

Početkom 20. veka zemljoradnji se pridavala mnogo veća pažnja. Najveće površine 1900. godine bile su zasejane kukuruzom (prinosi od oko 933.000 kilograma), pšenicom (prinosi od oko 1.125.000 kilograma), ovsom, u manjoj meri konopljom i krompirom. Prinosi su i dalje bili skromni, tako da navedene količine nisu bile dovoljne za prehranu stanovništva, pa se moralo nabavljati sa strane putem kupovine, ili odlaskom u argatluk uz naknadu za žito.

Voće se vrlo malo gajilo u ranijem periodu. Tek 1882. godine dolazi do nagle ekspanzije u gajenju po celoj oblasti. Iste godine na valjevskim pijacama šljive su dobile visoku cenu pa su se trgovci i viđeniji ljudi iz okoline Kosjerića organizovali u gajenju voća i podizanju veštačkih sušnica. Pored šljiva, koje su se najviše gajile, bilo je i jabuka i krušaka.

Ostala zanimanja

Pored stočarstva, zemljoradnje bilo je i drugih oblika privrede: zanatstvo, trgovina, argatluk, rabadžijanje i dr.

Argatluk je ista pojava kao i pečalba u istočnim i gurbetluk u južnim delovima zemlje. Na njega su odlazili obično seljaci nadničari ali i majstori. U prolećnom ili letnjem periodu manja grupa ljudi išla je do Valjeva sa stvarima i alatom gde su nalazili posao kod gazda. U sklapanju posla učestvovao je vođa argata, malbaša, koji je obično bio otresitiji seljak koji posreduje. Gde nađu posao, argati su boravili i dobijali hranu. Nadnice su im obično bile male. Kada završe poslove, ili obično pred zimu, argati se vraćaju svojim kućama sa stvarima koje su kupili u Valjevu.

Po svim selima bila je bar po jedna porodica koja se bavila trgovinom. Trgovina zvana „ćarkanje“ prenosila se sa oca na sina. Prva trgovina bila je u prikupljanju sirovina: loja, vune, kože, pastrme, mlečnih proizvoda, katrana, luča, brezove kore. Potom se te sirovine dopremaju i prodaju u Valjevu, gde se kupovalo: so, užad, gvožđe i konji. Ovi proizvodi prodavali su se seljacima ili terali dalje na prodaju u Užice i ostale varošice.

U ovim krajevima bio je jako razvijen kiridžiluk. Svojim karavanima prevozili su robu i prodavali je u različitim krajevima, išli su do primorja, Novog Pazara, Skoplja, pa čak i do Soluna. Polako je počeo da se gubi sa pojavom većih puteva po kojima su rabadžije sa volovskim zapregama odvlačili robu i dovozili drugu. Iz ovih krajeva izvožena je rakija, suva šljiva, ogrevno drvo, mlečni proizvodi i dr.

Od zanata po selima bili su rasprostranjeni kamenorezački, strugarski, kačarski, zidarski, tesarski i kovački.

Stanovništvo i privreda početkom 20. veka

Početkom 20. veka situacija u Srezu crnogorskom nije se osetno promenila. Stanovništvo se uglavnom i dalje bavilo poljoprivredom, izuzev u varošici gde se razvijaju zanatstvo i trgovina. Od 58 domaćinstava u varošici, 15 se bavilo zanatstvom, 19 trgovinom, 6 ugostiteljstvom, 4 zemljoradnjom i 14 ostalim delatnostima. Uz bavljenje osnovnim delatnostima, većina porodica bavila se i povrtarstvom kao sporednom.

Industrija nije postojala, ali su na ovom prostoru bili prisutni kapitalistički odnosi, eksploatacija i zelenaštvo. Zakon o radnjama poštovao se samo sporadično. Česta pojava bilo je da radnje rade svim danima i praznicima neograničeno dugo, i otvaraju i zatvaraju bez ikakvog reda. Radnička klasa bila je malobrojna i bez nekog većeg uticaja na borbu za prava. Seljaštvo, vlasnici manjih trgovinskih i zanatskih radnji često su se zaduživali kod zelenaša uz visoke kamate što je dovodilo do njihovog propadanja.

U cilju zaštite od eksploatacije i zelenaštva seljaci su se udruživali u zadruge, a zanatlije u esnafe. Prva zemljoradnička nabavno-prodajna zadruga osnovana je u Sečoj Reci 1912. godine. Između dva svetska rata u Subjelu, Radanovcima, Godečevu i Kosjeriću, a ostale su osnovane i u drugim selima posle Drugog svetskog rata. Težnja za osnivanjem esnafa radi privilegija i izbegavanja ucena drugih većih esnafa iz susednih mesta datira još sa kraja 19. veka. Međutim zahtev je ostao bez uspeha, sve do 1919. godine.

 

Ostavite komentar